Pierwsza wzmianka dotycząca starych Szamotuł (de Samotulj pochodzi z 1231 r., a nowa osada istniała już w 1306 r. Szamotuły należały m.in. do Górków i Nałęczów Szamotulskich. Kościół pokolegiacki Matki Bożej Pocieszenia i Św. Stanisława Biskupa Męczennika należy do najcenniejszych zabytków architektury późnogotyckiej w Wielkopolsce. Świątynia jest trzynawową bazyliką z gwiaździstymi sklepieniami. Późnogotycki ołtarz główny powstał w 1616 r. Na belce tęczowej widać cenny gotycki krucyfiks z ok. 1370 r. W nawie południowej znajduje się barokowy ołtarz Matki Boskiej z 1701 r. - dzieło A. Swacha. Umieszczono w nim obraz Matki Bożej Pocieszycielki Strapionych - Szamotuł Pani, ukoronowany w 1970 r. Jest to pochodząca z Rusi XVII-wieczna kopia ikony Matki Bożej Kazańskiej. W 1990 r. do kościoła wróciła wywieziona przez hitlerowców wczesnorenesansowa spiżowa płyta nagrobna z 1505 r. Wykonał ją dla A. Nałęcza Świdwy Szamotulskiego H. Vischer Młodszy z Norymbergi. Płyta odnalazła się w petersburskim Ermitażu. Drugim cennym zabytkiem Szamotuł jest zamek Górków (ul. Wroniecka 30; Ť0612921813, fax 0612925716, zamek@zamek.org.pl, www.zamek.org.pl; wt.-pt. 9.00-16.00, sb. i nd. 10.00-16.00), potężnego wielkopolskiego rodu magnackiego, wzniesiony przez D. Świdwę Szamotulskiego w drugiej połowie XV w. (wiek później rozbudował go L. Górka). W późnogotyckiej wieży mieszkalnej w latach 1559-1573 więziona była żona wojewody poznańskiego Łukasza III Górki, Elżbieta Ostrogska (Halszka). Legenda mówi, że gdy za karę nałożono jej na twarz żelazną maskę, zaczęto ją nazywać Czarną Księżniczką. Nieszczęsna kobieta mogła jedynie przechodzić podziemnymi korytarzami do kościoła, gdzie, odgrodzona kratą od innych wiernych, miała odprawiać pokutę.